Φακοί και φίλτρα: πώς διαμορφώνουν την εικόνα στη φωτογραφία
Αφού ο φωτογράφος κατανοήσει την έκθεση και μάθει να ελέγχει το φως μέσω του διαφράγματος, της ταχύτητας κλείστρου και του ISO, έρχεται το επόμενο καθοριστικό βήμα: η κατανόηση των φακών και των φίλτρων. Τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούν απλώς τεχνικό εξοπλισμό, αλλά βασικά μέσα με τα οποία διαμορφώνεται η οπτική γλώσσα της φωτογραφίας.
Ο φακός είναι το στοιχείο που καθορίζει το πώς “βλέπει” η μηχανή τον κόσμο. Η εστιακή του απόσταση, που μετριέται σε χιλιοστά, επηρεάζει άμεσα το πόσο μεγάλο μέρος της σκηνής χωρά στο κάδρο αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αποδίδεται η προοπτική. Ένας ευρυγώνιος φακός αποκαλύπτει μεγάλο τμήμα του χώρου και τονίζει τις αποστάσεις μεταξύ των αντικειμένων, δημιουργώντας έντονη αίσθηση βάθους. Αντίθετα, ένας τηλεφακός περιορίζει το οπτικό πεδίο και συμπιέζει την προοπτική, φέρνοντας οπτικά πιο κοντά στοιχεία που στην πραγματικότητα βρίσκονται σε απόσταση μεταξύ τους. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα βρίσκεται ο κανονικός φακός, ο οποίος αποδίδει τον χώρο με τρόπο που πλησιάζει περισσότερο την ανθρώπινη όραση και θεωρείται ιδανικός για την εκμάθηση της φωτογραφικής σύνθεσης.
Πέρα από την εστιακή απόσταση, σημαντικό ρόλο παίζει και το μέγιστο διάφραγμα του φακού. Ένας φακός με μεγάλο άνοιγμα επιτρέπει περισσότερο φως να φτάσει στον αισθητήρα και προσφέρει μικρό βάθος πεδίου, με αποτέλεσμα το φόντο να αποδίδεται θολό και το θέμα να ξεχωρίζει. Αυτός είναι και ο λόγος που οι φωτεινοί φακοί χρησιμοποιούνται συχνά στην πορτραίτα φωτογραφία ή σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού. Παράλληλα, η επιλογή ανάμεσα σε σταθερούς και zoom φακούς επηρεάζει τον τρόπο που εργάζεται ο φωτογράφος. Οι σταθεροί φακοί, με μία μόνο εστιακή απόσταση, ενθαρρύνουν τη μετακίνηση και τη συνειδητή επιλογή κάδρου, ενώ οι zoom προσφέρουν ευελιξία και προσαρμοστικότητα σε μεταβαλλόμενες συνθήκες.
Εξίσου σημαντικό ρόλο στη φωτογραφική διαδικασία παίζουν και τα φίλτρα, τα οποία τοποθετούνται μπροστά από τον φακό και επεμβαίνουν στο φως πριν αυτό καταγραφεί από τον αισθητήρα.
Το πιο διαδεδομένο φίλτρο είναι το πολωτικό, το οποίο μειώνει τις ανεπιθύμητες αντανακλάσεις και ενισχύει τον κορεσμό των χρωμάτων. Χρησιμοποιείται κυρίως στη φωτογραφία τοπίου, όπου μπορεί να βαθύνει τον ουρανό και να αναδείξει λεπτομέρειες στο νερό ή στη βλάστηση. Τα φίλτρα ουδέτερης πυκνότητας, γνωστά ως ND φίλτρα, περιορίζουν την ποσότητα του φωτός χωρίς να αλλοιώνουν τα χρώματα, επιτρέποντας τη χρήση μεγάλων χρόνων έκθεσης ακόμη και σε συνθήκες έντονου φωτισμού. Χάρη σε αυτά, ο φωτογράφος μπορεί να αποδώσει την κίνηση του νερού ή των σύννεφων με έναν αφαιρετικό και ατμοσφαιρικό τρόπο. Τα διαβαθμισμένα ND φίλτρα χρησιμοποιούνται κυρίως για την εξισορρόπηση της φωτεινότητας ανάμεσα σε έναν έντονα φωτισμένο ουρανό και ένα σκοτεινότερο έδαφος, ενώ τα UV φίλτρα σήμερα εξυπηρετούν κυρίως σκοπούς προστασίας του φακού.
Η σωστή χρήση φακών και φίλτρων δεν έχει στόχο την εντυπωσιακή εικόνα, αλλά τη συνειδητή επιλογή. Κάθε φακός και κάθε φίλτρο αφηγείται διαφορετικά την ίδια σκηνή. Όσο περισσότερο κατανοεί ο φωτογράφος τα εργαλεία του, τόσο πιο ξεκάθαρα μπορεί να μεταφέρει την πρόθεσή του μέσα από την εικόνα.